5 lessen voor de aanpak van wateropgaven

Kunnen historische oplossingen voor water opnieuw benut worden bij hedendaagse en toekomstige problemen met de waterveiligheid in Nederland? Hoe kan cultuurhistorie daarbij ingezet worden? De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed organiseerde rondom deze vragen een symposium en ging erover in gesprek. Tijdens die gesprekken vielen vijf belangrijke thema's op:

1. Geef het bewustzijn over het omgaan met water door aan volgende generaties en betrek bewoners als gebiedsdeskundigen

De oplossingen die in het verleden zijn bedacht om wateroverlast het hoofd te bieden, zijn vaak nog steeds bruikbaar en inzetbaar. Het is belangrijk om het bewustzijn over het omgaan met water door te geven aan volgende generaties. Zo werden de boerenerven, waar met linten op het erf afzettingen zijn gemaakt om in beeld te krijgen wat er moet gebeuren om het erf klaar te maken voor wateropgaven als voorbeeld genoemd. Bij de opgave om dijken te versterken is het nuttig omwonenden vroegtijdig te betrekken. Zij zijn gebiedsdeskundig en kunnen er voor zorgen dat de maatregelen op de juiste plekken worden gerealiseerd.

2. Samenwerken en cultuurhistorie inclusief denken, leidt tot meer draagvlak en een betere oplossing

Door de samenwerking op te zoeken met zoveel mogelijk betrokken partijen, wordt de opgave misschien in eerste instantie complexer door het toenemen van het aantal belangen – natuur, energie, veiligheid, (behoud van) cultuurhistorie, etc., maar wordt ook vollediger aangepakt. De kans op draagvlak wordt groter en nieuwe invalshoeken kunnen inspirere om tot andere oplossingen te komen. Bovendien kun je met mensen uit verschillende hoeken beter toetsen of je plan goed is. Partijen moeten daarbij hun eigen boodschap op het netvlies houden en elkaar aan de voorkant betrekken.

3. Neem niet de normen, maar een optimale oplossing voor de wateropgave als startpunt

Cultuurhistorie betrekken in wateropgaven vraagt soms om het nemen van een ander soort besluit, een gewaagde keuze of een onbekend pad. Als je daarvoor durft te kiezen, dan loop je soms tegen vastgestelde normen aan. Normen zijn richtinggevend en kunnen indien nodig en gewenst ook aangepast worden. Een voorbeeld is de nieuwe kade bij Zutphen, waarvan de kademuur volgens de norm aanvankelijk een meter verhoogd moest worden. Een ramp voor het ontwerp. De ontwerper ging terug naar de gemeente met het verzoek de berekening opnieuw te doen. Met resultaat: de kade bleek niet een meter, maar slechts vier centimeter verhoogd te worden. De actie van de ontwerper die zich niet zo maar neer wilde leggen bij de norm leidde er toe dat er maatwerk mogelijk bleek op deze locatie.

4. Verken wel vooraf de ruimte voor maatwerk

Een project begint over het algemeen met veel enthousiasme, goede ideeën en energie. Het gaat vaak over samen, maatwerk, flexibel…, maar na verloop van tijd kan er iets in het team gebeuren waardoor de energie verandert. Het is verstandig vooraf of vanaf het begin vast te leggen wat echt moet en waar nog ruimte zit in de vastgestelde normen. Bij de herinrichting van de IJsselkade in Zutphen bleek het met het waterschap onbespreekbaar te zijn om vijf geplande bomen in het plan te houden. Ze moesten eruit. De ontwerper zegt daarover dat als hij op tijd had geweten dat de bomen in het ontwerp op bezwaren zouden stuiten, hij over dit deel van het ontwerp veel eerder in gesprek was gegaan en er (meer) ruimte voor uitzonderingen zou zijn geweest.

5. Vertel het verhaal van de plek, zodat de impact van de ingreep op de ruimtelijke kwaliteit in één oogopslag duidelijk is

Zet communicatie in om mensen bij de les te houden, warm te laten maken voor je project en om keuzes te begrijpen. Maak bijvoorbeeld inzichtelijk wat de fysieke impact van een ingreep is of een kaart van de cultuurhistorie van het gebied. Door in beeld te brengen hoe je het wel of niet wil, is het in één oogopslag duidelijk wat er speelt. Voorbeeld is de Brouwersdam, onderdeel van de Deltawerken. Deze dam is, volgens Marinke Steenhuis (architectuurhistoricus, SteenhuisMeurs), een kerstboom aan het worden, met als gevolg dat zowel de landschappelijke als de cultuurhistorische kwaliteit van deze icoon omlaag gaat. Door infographics te gebruiken zie je meteen wat er gebeurt met de dam, als er een eiland of een bungalowpark aan vastgemaakt wordt.