Cultuurhistorisch onderzoek

Een inventarisatie van cultureel erfgoed is meer dan een optelsom van lijsten en kaarten. Er moet ook inzicht ontstaan in de waarde van het erfgoed. Onderstaande onderzoeksmethoden brengen de cultuurhistorische waarde van erfgoed in beeld.

Welke erfgoedwaarden zijn uniek, welke versterken elkaar, welke versterken de identiteit van een plek en welke dragen bij aan een fijne leefomgeving? Om bijtijds keuzes te kunnen maken moet het erfgoed op waarde worden geschat. Hiervoor is een aantal onderzoeksmethoden relevant. Enkele methoden zijn wettelijk verplicht zoals archeologisch vooronderzoek en de milieueffectrapportage.

Betekenis voor bewoners

Niet alleen experts kunnen de betekenis van cultureel erfgoed bepalen, maar ook bewoners en betrokkenen. Lees meer hierover in erfgoed en participatie in de omgevingsvisie.

Cultuurhistorische verkenning

Bij een cultuurhistorische verkenning wordt het cultuurhistorisch belang van een plangebied in beeld gebracht in relatie tot toekomstige ontwikkelingen. In een cultuurhistorische verkenning staan ontwerpprincipes en uitgangspunten voor ruimtelijke kwaliteit, om cultureel erfgoed tijdig een plek te geven bij ruimtelijke afwegingen.

Cultuurhistorische onderzoeksmethoden

Goed cultuurhistorisch onderzoek is meestal interdisciplinair. Zo kan bouwhistorisch onderzoek in combinatie met archeologisch onderzoek plaatsvinden, om zo vanuit verschillende invalshoeken beter inzicht te krijgen in het aanwezige erfgoed. Binnen cultuurhistorisch onderzoek kunnen de volgende aspecten aan de orde komen:

Archeologisch onderzoek

Bij archeologisch onderzoek worden de overblijfselen van vroegere culturen bestudeerd. Het onderzoek richt zich op de overblijfselen en de context waarin zij worden aangetroffen. Bij bijvoorbeeld de aanleg van mestkelder, een tunnel, een nieuwbouwwijk en de restauratie van een monumentale kerk kan onderzoek de archeologische waarde in de bodem in kaart brengen, zodat daarmee rekening kan worden gehouden. In de erfgoedwet is vastgelegd dat archeologisch onderzoek bij het maken van een bestemmingsplan en andere ruimtelijke ontwikkelingen verplicht is. Dit geldt ook voor maritieme archeologie. De gemeente is ook verantwoordelijk voor de archeologie in waterbodems; zelfs als deze in beheer zijn van Rijkswaterstaat of het waterschap. De stappen van archeologisch onderzoek worden beschreven in de cyclus van de Archeologische Monumentenzorg (AMZ).

Architectuurhistorisch onderzoek

Bij architectuurhistorisch onderzoek wordt gekeken naar de architectonische verschijningsvorm in samenhang met onder andere de omgeving, de vormgeving, het toegepaste materiaal en de constructie. Dit kan van belang zijn bij wijziging, restauratie of herbestemming van objecten. Denk bij een kerk bijvoorbeeld aan de licht- en ruimtewerking en de soms sterke samenhang tussen in- en exterieur. Zie ook de websites www.monumenten.nl en www.herbestemming.nu.

Bouwkundig onderzoek

Bouwkundig onderzoek is een onderzoek naar de kwaliteit en bouwkundige staat van het pand. Voor besluiten over behoud, renovatie of hergebruik van een object is het belangrijk te weten hoe het is geconstrueerd en in welke technische staat het verkeert. Denk bijvoorbeeld aan een historische boerderij waarvan de deel geschikt gemaakt wordt voor bewoning door een extra verdiepingsvloer te realiseren. Dit kan van invloed zijn op de bestaande constructie.

Bouwhistorisch onderzoek

Bouwhistorisch onderzoek is het onderzoek naar de bouw, verbouwings- en gebruiksgeschiedenis van gebouwen of gebieden. Het onderzoek brengt de oorspronkelijke situatie in kaart en welke veranderingen zich in de loop der eeuwen hebben afgespeeld. Lees meer over bouwhistorisch onderzoek in de brochure Richtlijnen bouwhistorisch onderzoek en de brochure Bouwhistorisch onderzoek werkt! over hoe gemeenten bouwhistorische waarden kunnen vertalen in waardenkaarten.

Tuinhistorisch onderzoek

Bij tuinhistorisch onderzoek wordt inzicht gegeven in de geschiedenis en waarde van een tuin- of parkaanleg, begraafplaats of verdedigingslinie. Zo kan een dreigende verstoring van de oorspronkelijke zichtlijn van een buitenplaats aanleiding zijn om geplande nieuwbouw op een andere plek te realiseren. Enkele provincies hebben een landgoed- of buitenplaatsbiotoop opgesteld. Een buitenplaatsbiotoop is een bufferzone rondom een buitenplaats, waarin waardevolle elementen zoals zichtlijnen en kavelpatronen zijn opgenomen. Lees meer over groen erfgoed en tuinhistorisch onderzoek op www.landschapinnl.nl. Zie ook de publicaties Richtlijnen voor tuinhistorisch onderzoek en Een toekomst voor groen.

Stedenbouwkundig historisch onderzoek

Stedenbouwkundig historisch onderzoek geeft inzicht in de ontstaansgeschiedenis en ontwikkeling van de infrastructuur, zoals land- en waterwegen, dijken en spoorlijnen, in een bepaald gebied (zowel landelijk als stedelijk) en plaatst de architectuur in een bredere context. Onderzoek naar een bijzondere stedenbouwkundige structuur, zoals Berlages strak geregisseerde Plan Zuid uit de jaren twintig in Amsterdam, kan bijdragen aan de aanwijzing als beschermd stadsgezicht. Of het kan leiden tot beleid voor de omgang met bijvoorbeeld straatprofielen. Lees meer over de ontwikkeling van stedenbouw in Nederland op www.landschapinnl.nl.

Historisch-geografisch onderzoek

Historisch-geografisch onderzoek verschaft inzicht in de historische landschapsontwikkeling van een specifiek gebied. Onderzoek naar het cultuurlandschap brengt zichtbare en minder zichtbare historische verkavelingspatronen, waterlopen en dijken in kaart. Een voorbeeld hiervan is de Atlas van de wederopbouw in Nederland 1940-1965.

De landschapsbiografie

Een integrale manier om een landschap in kaart te brengen is de landschapsbiografie. De landschapsbiografie is in het leven geroepen om de kennis uit de verschillende vakgebieden bijeen te brengen. In een landschapsbiografie wordt het verhaal van een landschap op een interdisciplinaire wijze verteld. Een landschapsbiografie laat zien hoe een gebied zich door de eeuwen heen heeft ontwikkeld en de vorm heeft gekregen die het vandaag de dag heeft. Lees meer over de landschapsbiografie in de brochure De landschapsbiografie in de gemeentelijke omgevingsvisie.