De waarde van veenweide

Veenweide-ontginningen vormen unieke middeleeuwse landschappen die gerekend kunnen worden onder karakteristiek Nederlands erfgoed, zoals kaas, klompen en Hollandse meesters.

Al sinds de Romeinse tijd werden veengebieden door middel van sloten ontwaterd om ze voor korte of langere tijd te kunnen gebruiken. De huidige Nederlandse veenweidegebieden zijn vooral in de middeleeuwen ontgonnen. In West Nederland werden van de 10de tot de 13de eeuw de veengronden systematisch in cultuur gebracht, eerst op kleine schaal, later op initiatief van de Hollandse graven en Utrechtse bisschoppen. Aanvankelijk werden deze gronden voor akkerbouw gebruikt, maar al snel waren ze daar te nat voor en werden ze omgezet in weiland.

Van Ruisdael tot Mondriaan

Kenmerkend voor deze gebieden zijn de openheid en de langgerekte kavels met dwars daarop boerderijen. In het Utrechtse en Hollandse veenweidegebied kregen deze veenkavels vaak een vaste breedte en lengte. In andere gebieden was wel de breedte maar niet de lengte van de kavels van tevoren vastgelegd. Hierdoor konden de percelen soms wel enkele kilometers lang worden. Bijvoorbeeld in de omgeving van Staphorst en Rouveen is dit nog altijd goed waarneembaar, ondanks de zeer ingrijpende schaalvergroting van het landschap.
Bijzonder is dat zowel de kenmerkende langgerekte verkavelingsstructuur als de openheid van deze eeuwenoude veenweidegebieden in Nederland relatief goed bewaard zijn gebleven. In Europese context behoren ze tot dan ook tot de oudste en meest oorspronkelijke cultuurlandschappen. De uitgestrekte kavels en sloten, lintdorpen en openheid zijn karakteristiek en al eeuwenlang bron van inspiratie voor Hollandse meesters: van Van Ruisdael tot Mondriaan. Lees meer over de ontwikkeling van het agrarische cultuurlandschap op de website Landschapinnl.nl.

Bomenrij in drassig landschap, bij Duivendrecht, Piet Mondriaan, 1905/1906
Bomenrij in drassig landschap bij Duivendrecht, Piet Mondriaan, 1905/1906

Kaart historische agrarische veenontginningen

Het veen is door de eeuwen heen voor een groot deel verdwenen. De Kaart agrarische veenontginningen laat zien waar nog wel veenontginningen te zien zijn. Deze kaart toont de volgende informatie:

  • de perceelsvorm of het verkavelingstype;
  • de mate van zichtbaarheid van de historische verkavelingsstructuur;
  • het type perceelscheiding (sloten en/of houtsingels);
  • de ligging van de kenmerkende lintvormige nederzettingen.

Op deze kaart is onderscheid gemaakt in vijf verkavelingstypen :

  • Opstrekkende strokenverkaveling: dit landschap wordt gekenmerkt door langgerekte kavelstroken die vanaf de ontginningsbasis zijn verlengd totdat men op de grenzen van een andere veenontginning of een ander dorpsgebied stuitte.
  • Strokenverkaveling met vooraf vastgestelde diepte: deze categorie omvat de cope-ontginningen met een vooraf vastgestelde kaveldiepte.
  • Overige strokenverkaveling: dit landschap betreft strokenverkavelingen zonder duidelijke opstrekrichting of vooraf vastgestelde kaveldiepte.
  • Onregelmatige blokverkaveling: dit zijn landschappen waarbinnen de percelen overwegend bestaan uit kavelblokken zonder duidelijke opstrekrichting.
  • Overige verkaveling.
kaartbeeld van de kaart historische veenweidelandschappen
Klik op de afbeelding om de kaart te openen

Kernkwaliteiten

voorpagina rapport Kernkwaliteiten nationaal landschap Laag HollandVoor het Nationaal Landschap Laag Holland zijn door Landschap Noord-Holland zeven kernkwaliteiten in kaart gebracht. Deze kernkwaliteiten, eerder vastgesteld door Rijk en provincie, gelden niet alleen voor Laag Holland, maar zeggen ook iets over de kwaliteit van veenweidegebieden in bredere zin. Deze kernkwaliteiten zijn:

  • de veenpakketten zelf;
  • het grote aantal archeologische locaties;
  • de middeleeuwse strokenverkaveling en historische watergangen;
  • het oude geometrische inrichtingspatroon in de droogmakerijen;
  • karakteristieke dijk- en lintdorpen;
  • de grote openheid van het landschap;
  • veel weide- en moerasvogels.

Lees in het rapport Kernkwaliteiten nationaal landschap Laag Holland (PDF, 26,1 MB) meer over deze kernkwaliteiten. In het rapport worden ook aanbevelingen gedaan om de kernkwaliteiten te monitoren en te versterken.

Veenweidegebied van de Deltametropool

In het onderzoek Veenweidegebied van de Deltametropool zijn vijf veenpolders onder de loep genomen. Doel van het onderzoek was het verkennen van toekomstige ontwikkelingen in de veenweidegebieden van de Deltametropool tegen de achtergrond van de cultuurhistorie en in het licht van veranderende landbouw, ondergrond, bevolkingsopbouw, beleidscontext en de relatie tussen stad en land. Lees meer over de resultaten in het eindrapport dat hier is te downloaden.