Verandering begeleiden

Enerzijds willen we onze historische omgeving koesteren, anderzijds zijn dezelfde gebieden continu in verandering. Hoe maak je de juiste keuzes?
Verandering is een constante in het landschap. Maar er zijn ook gebieden die wij als gemeenschap in hoge mate waarderen, zelfs op internationaal niveau beschermen. Behoud van de karakteristieken van die landschappen kan dan zwaarder wegen dan een gewenste functieverandering. Dit is de paradox van cultuurhistorische landschapsbescherming: het gaat om behoud én om ontwikkeling.

Uitgangspunten om keuzes te maken

Het is onvermijdelijk: nieuwe vormen van energiewinning hebben ruimte nodig. Ruimte die soms moeilijk te vinden is. Duurzame energiewinning en erfgoed hoeven elkaar echter niet te bijten. De volgende uitgangspunten zijn van belang om de juiste beleids- en ontwerpkeuzes te maken.
Het is mogelijk om kwaliteitsvolle nieuwe energielandschappen te ontwikkelen als er sprake is van:

  • continuïteit in tijd en plaats. Het landschap verandert voortdurend, maar de mate waarin verschilt enorm. Sommige landschappen zijn langzaam ontstaan en bezitten nog een hoge mate van continuïteit in bewoning en gebruik (bijvoorbeeld het lössgebied in Zuid-Limburg). Andere landschappen kwamen schoksgewijs tot stand door menselijk handelen (bijvoorbeeld de Groningse landaanwinningspolders). Een nieuwe energietransitie is waarschijnlijk makkelijker in te passen in de laatste categorie.
  • continuïteit in functie. Elk cultuurlandschap heeft een aantal dominante functies, zoals landbouw of natuur. In het verleden was energie ook zo’n dominante functie (denk aan houtkap en turfwinning). In de discussie over nieuwe energielandschappen kan dit verleden een rol spelen. Het is belangrijk om vast te stellen of de nieuwe functie positief kan bijdragen aan het landschap en zijn bewoners.
  • continuïteit in vorm. Door hun functie kennen cultuurlandschappen een specifieke vorm. Of het nu gaat om kavelpatronen, infrastructuur of bewoning: landschappelijke patronen zijn de ingrediënten die bepalend zijn voor de ruimtelijke identiteit van een gebied. Bij het inpassen van nieuwe ontwikkelingen – zoals energietransitie – is deze ruimtelijke identiteit leidend.
  • duurzame ontwikkeling. Duurzaamheid heeft te maken met de robuustheid van het landschap. Landschap kan tegen een stootje, maar heeft zijn grenzen. Duurzaamheid gaat ook over de vraag hoe je de kwaliteit van het landschap kunt waarborgen. Wat is nodig om een cultuurlandschap in stand te houden? Hoe is de financiering geregeld? Kunnen energielandschappen bijdragen aan de instandhouding van waardevolle (agrarische) cultuurlandschappen of juist niet?

Kennis als voorwaarde voor ontwerpkwaliteit

De aanleg van nieuwe energielandschappen kan schadelijk zijn voor de historische omgeving. Een goed landschappelijk ontwerp kan een wereld van verschil maken. Of het nu gaat om het plaatsen van windturbines in een open landschap, de aanleg van zonneakkers op daken van historische gebouwen of de keuze voor de aanplant van bio-gewassen. Basisvoorwaarden voor een hoogwaardig ontwerp zijn:

  • Gedegen kennis van het cultuurhistorische 'karakter' van de historische omgeving. Of het nu gaat om gebouwen, stadskernen of hele cultuurlandschappen: het karakter wordt in hoge mate bepaald door bestaande landschappelijke patronen en structuren. Deze fungeren als constanten in de tijd en behoren tot de essentie van het landschap.
  • Kennis over de lange-termijn geschiedenissen van steden en landschappen biedt inspiratie voor het ontwerp van nieuwe landschappen.
  • Zorg ervoor dat de ingrepen weer zijn terug te draaien. Als het gaat om energiewinning, staan de technologische ontwikkelingen niet stil. Het is goed mogelijk dat met een paar jaar een andere ruimtelijke invulling noodzakelijk is.

Strategieën voor erfgoed en energietransitie

De koppeling van nieuwe energievormen aan erfgoed en cultuurlandschap brengt risico’s maar ook kansen met zich mee. De mogelijkheden om erfgoed bij energietransitie in te zetten kan langs drie wegen:

Erfgoed als inspiratie

Bij waardemanagement wordt het erfgoed niet als een risico maar juist als een kans beschouwd. De opgave voor energietransitie kan het bestaande cultuurhistorische landschap een impuls geven of een nieuwe betekenislaag toevoegen. Het cultuurlandschap dient hierbij als inspiratiebron voor innovatieve ruimtelijke oplossingen.

Draagvlak organiseren

Draagvlak en samenwerking zijn steeds belangrijker om ruimtelijke plannen te laten slagen. Draagvlakmanagement kan helpen om eventuele weerstand tegen de plannen te verzachten of weg te nemen. Hierbij kan erfgoed een troef zijn om de identiteit van een gebied te versterken. Vertel het verhaal van een locatie of een gebied en zoek hierbij aanknopingspunten voor nieuwe vormen van energiewinning. Communicatie en participatie met direct betrokkenen (bewoners, bedrijven en plaatselijke organisaties) speelt hierbij een belangrijke rol.

Randvoorwaarden vanuit het erfgoed

Hierbij gaat het om risicomanagement. Het is belangrijk dat in een vroeg stadium duidelijk is wat er vanuit het erfgoed nodig of verplicht is. Is er sprake van conflicterende belangen? Kan een bepaalde ingreep in het landschap tot protest leiden? Is een vergunning nodig? Zijn er archeologische waarden in de bodem aanwezig? Wat is er op Rijks-, provinciaal- en/of gemeentelijk niveau afgesproken? Door de risico’s in een vroeg stadium te analyseren kan vertraging later in het proces worden voorkomen.

Lees meer

Voorkant van de publicatie ' Verkenning energielandschappen en erfgoed'

In de Verkenning energielandschappen en erfgoed wordt onderzocht hoe nieuwe energietechnieken samen kunnen gaan met cultuurhistorisch erfgoed. Deze publicatie biedt een inventarisatie van diverse energieprojecten die gerelateerd zijn aan erfgoed. Uitgangspunt bij deze projecten is dat duurzame energie geen storende factor wordt, maar juist een bijdrage levert aan de ruimtelijke kwaliteit van ons cultuurlandschap. Dat zonne-, wind-, en bio-energie niet de enige vormen van hernieuwbare energiebronnen zijn blijkt ook uit deze publicatie, die hiernaast is te downloaden.