Zonne-energie

Zonne-energie kan op verschillende manieren ingepast worden in het cultuurlandschap: op daken, erven en zelfs in uitgestrekte terreinen met zonneweiden.

Het is het meest gangbaar om zonnepanelen te gebruiken, maar tegenwoordig is het ook mogelijk om zonnecellen te integreren in andere bouwmaterialen, zoals dakpannen. Daken van gebouwen zijn nog steeds de meest voor de hand liggende plekken, maar er zijn ook andere locaties denkbaar om zonne-energie te winnen. Restruimtes bijvoorbeeld: onbebouwde terreinen langs snelwegen (geluidswallen en -schermen), bij verkeersknooppunten, braakliggende industrie- en bedrijventerreinen en voormalige vuilstortplaatsen.

Strategieën voor inpassing in het cultuurlandschap 

Het inpassen van zonne-energie in het cultuurlandschap is maatwerk. Elke locatie vraagt om een andere ontwerpoplossing. Toch zijn er een aantal strategieën om zonnepanelen een plek in het landschap te geven. Een aandachtspunt bij alle strategieën is dat de plaatsing van zonnepanelen reversibel is en dus niet voor de eeuwigheid is. 

1. Inpassen in het landschap 

In een vlak landschap worden zonnepanelen vaak door beplanting aan het oog onttrokken. Door hun industriële uitstraling kunnen ze een verstorend effect hebben op cultuurhistorische waardevolle landschappen. Vaak wordt aangenomen dat zonnepanelen door hun industriële uitstraling niet in het landelijk gebied passen. In een vlak landschap is een veld met zonnepanelen door middel van beplanting en het aanbrengen van wallen goed ‘onzichtbaar’ te maken. Voor deze oplossing wordt tot nu toe het meest gekozen. Bijvoorbeeld het Zonnepark Ouddorp aan Zee. Ook Ameland heeft een Zonnepark. De locatiekeuze en de omvang van dit park in Ameland, zijn mede ingegeven door drie beschermde dorpsgezichten. Meer over deze ruimtelijke aanpak in Ameland is hier te lezen. 

Zonnepark Ameland
Zonnepark Ameland, foto gemaakt door Kees van de Veen

Een aandachtspunt bij de plaatsing van zonnepanelen in landelijke gebieden is dat zonneweiden als een vorm van verstedelijking kunnen worden gezien (uitspraak Raad van State). Als in het bestemmingsplan staat aangegeven dat het een landelijk gebied betreft, kan het op juridisch-planologische bezwaren stuiten om zonneweiden te plaatsen, mits de plannen in de ruimtelijke onderbouwing van het bestemmingsplan zijn opgenomen. 

2. Accenten aanbrengen 

De ruimtelijke inpassing van zonne-energie is een ontwerpopgave die ook kansen biedt voor het bestaande landschap. Door middel van stroken of velden zonnepanelen is het mogelijk om in verkavelingsstructuren accenten aan te brengen. Zo kunnen historische gebruikseenheden of structuurlijnen opnieuw zichtbaar worden gemaakt. 

Zonne-energiewinning hoeft niet alleen op het droge plaats te vinden. Inmiddels is in Groningen het eerste park met drijvende zonnepanelen een feit. Waterpartijen die onderdeel uitmaken van een natuur- of recreatiegebied zijn hier minder geschikt voor, water op industrieterreinen daarentegen weer wel. 

3. Het landschap transformeren 

Naast een landschappelijke inpassing waarbij de zonnepanelen in het landschap worden ‘verstopt’ is het ook mogelijk om zonnepanelen juist een in het oog springende vorm te geven. Als landmark kan zonne-energie bijdragen aan de identiteit van een gebied. Een voorbeeld van een dergelijke aanpak is het Zoneiland bij de nieuwbouwwijk Noorderplassen-West in Almere.

Beleid 

Rijksoverheid 

Door de Europese verplichting om duurzame energie steeds vaker in te zetten, stimuleert de nationale overheid het gebruik van zonne-energie. Wat betreft de locatie van zonneweiden in het landelijk gebied is door het Rijk geen specifiek beleid geformuleerd. Lees meer over de rol van het Rijk op de website van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland.

Provincies 

Bij de provincies is beleid voor zonne-energie in ontwikkeling. Ook wordt onderzocht welke locaties zich lenen voor zonneweiden. Over het algemeen willen provincies hier geen landbouwgrond voor gebruiken. Hierbij spelen soms ethische bezwaren mee: men wil geen goede landbouwgrond aan de voedselproductie onttrekken. Ruimtelijke inpassing van zonne-energie is bij uitstek een ontwerpopgave. De provincies Drenthe en Overijssel hebben een goede voorzet gegeven voor beleid op dat vlak. Door middel van heldere analyses wordt onderzocht welke delen van het landschap zich lenen voor zonne-energie en hoe de panelen landschappelijk ingepast kunnen worden: 

Gemeenten 

Veel gemeenten stimuleren particulieren en bedrijven om zonnepanelen te plaatsen, vooral op bestaande daken. In Amsterdam is hier zo’n 11 km2 aan daken geschikt voor. De plaatsing van zonnepanelen wordt vooral beïnvloed door lokale welstandseisen en eventuele regels voor een beschermd stads- of dorpsgezicht. Zo is in Hilversum de plaatsing van zonnepanelen in een beschermd stadsgezicht vergunningvrij, mits de zonnepanelen niet vanaf de openbare weg zichtbaar zijn. Als de panelen vanaf de weg wel zichtbaar zijn, mogen ze in principe worden geplaatst, maar is het wel nodig om een vergunning aan te vragen. Lees meer over het het beleid van Hilversum met betrekking tot zonnepanelen.

Een ander voorbeeld van vooruitstrevend gemeentelijk beleid ten aanzien van zonne-energie komt uit de Utrechtse Heuvelrug. Hier gaat het om de mogelijkheid om zonnepanelen in veldopstelling te plaatsen waarbij rekening wordt gehouden met het cultuurlandschap. Lees meer daarover in het Raadsvoorstel en in andere beleidsdocumenten.

Een andere lokale strategie om zonne-energie op een slimme manier in te passen is afkomstig uit de gemeente Oost Gelre. Met het Achterhoekse project Zon op erf zullen vrijkomende boerenerven benut worden voor de opwekking van zonne-energie. 

Lees ook de brochure Zonne-energie in de historische omgeving over de toepassing van zonne-energie bij monumenten, historische gebouwen en beschermde stads- of dorpsgezichten.