Erfgoed en participatie in de omgevingsvisie

Een integrale kijk op cultureel erfgoed biedt kansen om in de omgevingsvisie de identiteit van een gebied te duiden en te verbinden met ambities voor de toekomst.

De omgevingsvisie beschrijft de maatschappelijke opgave en de te beschermen kernkwaliteiten van een gemeente of provincie. Los van de omgevingsvisie wordt de ambitie van de gemeente op onderdelen vastgelegd in een programma. Daarin staan ook maatregelen die de gemeente of provincie zichzelf oplegt om de in de omgevingsvisie vastgestelde ambitie te bereiken. Deze twee documenten vormen gezamenlijk het uitgangspunt voor het omgevingsplan.

De omgevingsvisie vertoont gelijkenissen met de ‘oude’ structuurvisie, met twee belangrijke verschillen. Allereerst worden in de omgevingsvisie meerdere sectorale visies samengebracht tot een integraal verhaal. Denk aan cultureel erfgoed (waar we archeologie, gebouwd erfgoed en cultuurlandschap onder scharen), milieu, gezondheid, bodemkwaliteit, mobiliteit, economie en vestigingskwaliteit. Daarnaast moet de omgevingsvisie tot stand komen op basis van participatie. Deze twee vernieuwingen bieden beide perspectief voor cultureel erfgoed.

Het verhaal van ons verleden als inspiratie voor opgaven van nu

Het lijkt een onmogelijke opgave: talloze belangen afwegen, van bodem tot lucht. Juist daarom is een integrale benadering van belang. Cultureel erfgoed is per definitie onderdeel van de omgevingsvisie, maar het domein van erfgoed en ruimte is veel breder dan alleen monumenten of archeologie. Het gaat over het grote verhaal van ons verleden. Hoe hebben ruimtelijke structuren zich ontwikkeld? Hoe tekende economische groei en krimp zich door de eeuwen heen af in het landschap? Welke maatregelen troffen we in de stad om de waterstand onder controle te houden? Dit soort ontwikkelingen zijn bepalend voor de identiteit van onze leefomgeving én kunnen als inspiratie dienen bij toekomstige ruimtelijke opgaven. Deze integrale definitie van erfgoed sluit naadloos aan op de omgevingsvisie, die kan worden omschreven met de volgende formule (bron: website van Ruimtevolk)

Omgevingsvisie = (narratief + perspectief) x (gebieden + strategieën)

Het verhaal van het verleden biedt inspiratie voor de toekomst. Dat wordt hier aangeduid met het narratief (het verhaal van het verleden ) plus het perspectief (het beoogde toekomstbeeld). De uitwerking van dit verhaal wordt vervolgens gebiedsgericht uitgewerkt en omgezet in strategieën.

Erfgoed als bouwsteen voor participatie

In de Omgevingswet is een participatieplicht opgenomen. Deze participatieplicht is op twee momenten van belang: tijdens de planvorming (de totstandkoming van een omgevingsvisie, programma of omgevingsplan) en de initiatieffase (wanneer een omgevingsvergunning nodig is). Lokale overheden kunnen dit proces zelf inrichten, samen met bewoners, bedrijven en andere betrokkenen. Het historische verhaal van een gemeente is bij uitstek een goede manier om bewoners bij de omgevingsvisie te betrekken. Iedereen heeft immers een beeld van de kernkwaliteiten van zijn of haar leefomgeving; daar kun je samen een gesprek over voeren. Kernkwaliteiten zijn herkenbare eigenschappen van een gebied. Denk aan een karakteristiek uitgestrekt kavellandschap, een historische stadskern of de aanwezigheid van water. Maar het kan ook gaan om immateriële waarden die te maken hebben met beleving, zoals rust, levendigheid en sociale kwaliteit. Deze kwaliteiten zijn niet neutraal, maar hebben te maken van met de waardering die mensen voor hun leefomgeving hebben. Een goede manier om het verhaal en de kernkwaliteiten van een gemeente in beeld te brengen is een tijdlijn. De Rijksdienst heeft al een aantal tijdlijnen opgesteld die aan de hand van thema’s – zoals energietransitie en water – de ontwikkeling van het Nederlandse cultuurlandschap in beeld brengen. Ook plaatsen ze actuele ruimtelijke opgaven in een historisch perspectief.

Huizen aan de Karwijhof, NageleBeeld: rijtje huizen aan de Karwijhof, Nagele. In de jaren vijftig kregen architecten van het Nieuwe Bouwen, zoals Gerrit Rietveld, Jaap Bakema, Mien Ruys en Aldo van Eyck hier vrij spel. Deze vooruitstrevendheid krijgt nu een vervolg in het Energielab Nagele, waar wordt gezocht naar vernieuwende strategieën op het gebied van duurzame energie, passend bij het erfgoed van Nagele.

Tijdlijn

De ontwikkeling van een tijdlijn vormt een goede basis voor een interactief participatieproject. Diverse partijen uit de gemeenten kunnen worden uitgenodigd om vanuit hun eigen expertise aan de tijdlijn bij te dragen. Waarschijnlijk zijn meerdere gespreksrondes noodzakelijk. In een eerste ronde kunnen medewerkers van de gemeente een eerste werkdocument opstellen. In een tweede ronde laten externe stakeholders dan hun licht hierop schijnen. Het is aan te raden om hier de nodige tijd voor te nemen en het proces van tevoren niet in beton te willen gieten; houd oog voor het krachtenveld dat ontstaat en probeer daarop te anticiperen.

Landschapsbiografie

Landschap is een breed begrip. Het behelst niet alleen archeologie, historische geografie en historische bouwkunde, maar bijvoorbeeld ook economische ontwikkelingen, ecologie en plaatsnaamkunde. Al deze vakgebieden vormen lagen. En al die lagen zijn nodig om verbanden en patronen te ontrafelen en te begrijpen. Een landschapsbiografie laat zien hoe een gebied zich heeft ontwikkeld, levert inhoudelijke input voor omgevingsvisies én is een vehikel voor de gemeente om vorm te geven aan participatie. Bewoners beschikken immers over een schat aan kennis over de geschiedenis, de cultuurhistorische waarden en de met het landschap verbonden verhalen. Bewoners kunnen ook participeren in het tweede stadium waarin het onderzoek (de landschapsbiografie) wordt vertaald in visievorming en beleid. Hoe waarderen zij hun leefomgeving en wat vinden ze belangrijk? Lees meer over de landschapsbiografie in de publicatie die hiernaast is te downloaden.

Aan de slag

In 2021 moeten de nationale en provinciale omgevingsvisies af zijn. Gemeenten hebben nog tot 2024 de tijd. Samen met provinciale steunpunten organiseert de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed netwerkbijeenkomsten voor gemeenten over de omgevingsvisie. Netwerkvorming is van belang zodat we van elkaars processen kunnen leren en niet ieder voor zich het wiel uit hoeven vinden. Een overzicht van de bijeenkomsten is hier te vinden.

Los van de tijdlijnen, kan het zinvol zijn om het grote verhaal te vertellen aan de hand van thema’s, zoals agrarisch landschap, stedelijke uitbreidingen, militair landschap, etc. Ook cultuurhistorische kaarten bieden inspiratie, omdat ze zowel beeldend als informatief zijn. Er zijn diverse bronnen, kaarten, kennisdossiers en publicaties beschikbaar die u hierbij kunnen helpen. Hieronder vindt u een greep uit de diverse kennisproducten van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Zicht op Deventer vanaf de IJsselBeeld: zicht op Deventer over de IJssel. Deventer voert een pilotproject uit waarin de tijdlijn als participatie-instrument wordt gebruikt om input voor de omgevingsvisie op te halen bij bewoners en andere betrokkenen.