Agrarisch Erfgoed voor een leefbaar platteland

12 januari 2018

Onder het motto ‘Gebruik de boerderij!’ hielden organisaties voor het behoud van agrarisch erfgoed op 30 november 2017 een congres over de aanpak van leegkomende agrarische gebouwen. Meer dan 20.000 boerderijen verliezen de komende 15 jaar hun landbouwfunctie, waaronder een aanzienlijk aantal historisch waardevolle gebouwen en erven. Met het gelijknamige manifest zetten de organisaties hun lobby voor behoud en herbestemming van zoveel mogelijk van deze vaak monumentale boerderijen kracht bij. Het congres leverde vooral inspiratie op over de manier hoe je dat kunt doen. Met het manifest vragen de stichting Agrarisch Erfgoed Nederland (AEN) en de bij deze koepel aangesloten boerderijenstichtingen aandacht voor de knelpunten en kansen bij de herbestemming van agrarische gebouwen.

Het Manifest

Met het manifest ‘Gebruik de boerderij! roepen Agrarisch Erfgoed Nederland en de 15 aangesloten boerderijenstichtingen op om expliciete aandacht voor agrarisch erfgoed bij de grote ruimtelijke ontwikkelingen die zich de komende decennia zullen voltrekken. De organisaties roepen ten eerste op het erfgoed te erkennen als waardevol. Zowel de gebouwen als de verhalen die ermee verbonden zijn en het landschap dat erdoor gedragen wordt verdienen te worden onderzocht, geïnventariseerd en opgenomen te worden in beleid.

Ten tweede roept het manifest op tot ruimte voor herbestemming en het borgen van de kwaliteit van herbestemmingsplannen. De komende Omgevingswet verplicht gemeenten om expliciet aan te geven welke kwaliteiten zij willen behouden of juist willen ontwikkelen. Agrarisch erfgoed kan daar een anker in zijn.

Ten derde pleiten de organisaties voor het behoud van de menselijke maat op het platteland bij de grote veranderingen die het landschap zal ondergaan door schaalvergroting in de landbouw, de energietransitie, bevolkingskrimp en de groei van de stad. Bij gebiedsontwikkelingen moeten de bestaande waarden als uitgangspunt worden genomen, bewoners moeten daarbij een rol spelen. Gebiedsontwikkeling is een mogelijkheid om het erfgoed-met-een-verhaal in stand te houden.

Krachtvoer voor het landelijk gebied

In de lezing van Gert-Jan Hospers, specialist op het gebied van stad en regio en hoogleraar aan de Universiteit Twente en de Radboud Universiteit, kwam het vraagstuk van het leegkomend agrarisch erfgoed stap voor stap langs tijdens het congres. Tot 2030 wordt naar schatting een kwart van de agrarische bebouwing afgestoten door de landbouw, dat gaat om 24.000 boerderijen oftewel 40 miljoen vierkante meter bedrijfsruimte. Dat is vijf keer zoveel als de oppervlakte aan leegstaande kantoorruimte . Maar zijn betoog was vooral gericht op oplossingen en kansen. Hij noemt het erfgoed ‘krachtvoer’ voor het landelijk gebied: ‘Een oud gebouw doet wat met mensen. Je voelt dat hier eerder dingen hebben plaatsgevonden’.

Het platteland is dan ook in beweging. Naast de schaalvergroting doet 20 procent van de boeren volgens Hospers inmiddels iets met verbreding, overal schieten kleine bedrijven als paddenstoelen uit de grond. En andersom omarmt de stad het platteland. Aan de ene kant met stadslandbouw en vergroening, aan de andere kant met een groeiende interesse voor het landelijk gebied – om er te recreëren en om zich er te vestigen.