Struinen langs de kade van Zutphen

Uit: IJsselmoves, editie 1, juni 2018

Op de parkeerplaats haalt een man de fietsen van hem en zijn vrouw van de auto om een fietstocht langs de IJssel te maken. Hij staat geparkeerd op het deel van de IJsselkade dat later in het jaar als park zal zijn aangelegd. “Tussen de waterkering en de IJssel kun je wandelen, van horeca genieten, fietsen en de kinderen met water laten spelen”, zegt Edwin Koning, gebiedsmanager in Zutphen. De kade krijgt over de hele linie een metamorfose. “Zowel esthetisch als technisch. Want we vervangen ook de hoogwaterkering”, vervolgt Koning.

De kade stond al langer op het verlanglijstje van de gemeente om aan te pakken. “Het is een van de mooiste plekken van de stad. Het witte lint aan bebouwing langs het water, met de Bult van Ketjen aan de ene zijde en de Noorderhaven aan de andere zijde, dat maakt Zutphen uniek. Maar het was rommelig geworden. Het maakte geen onderdeel uit van de stad. Lopend vanaf de hoger gelegen Groenmarkt liepen de zichtlijnen stuk op de waterkering en een houten kiosk. Het was alsof de stad van de IJssel was gekeerd.” Terwijl de IJssel van oudsher van groot belang is voor de stad.

De IJssel is een deel van de stad

In het kader van het Hoogwater Beschermings-programma (HWBP) moet de waterkering van de kade versterkt worden. Dat bracht alles samen. “We grepen de gelegenheid aan om de kade veiliger te maken, én gebiedsgericht te ontwikkelen. We willen de IJssel weer deel laten uitmaken van de beleving van de stad”, gaat Koning verder. “Dus niet alleen waterveiligheid, maar ook verbinding met de binnenstad en recreatie en toerisme stimuleren.” De coupure – een onderbreking in de waterkering – ter hoogte van de Groenmarkt wordt verbreed, zodat er, wandelend vanaf de binnenstad, zicht is op het water. “Bij de kade aangekomen, kun je wandelen, fietsen of een terrasje pakken.”

Een uitgebreide cultuurhistorische analyse

De historische elementen van de oorspronkelijke kering spelen een belangrijke rol bij de ontwikkeling van het gebied. Koning: “We hadden al een ontwerp van bureau Hosper op tafel, toen we op advies van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed een cultuurhistorische analyse hebben laten maken. Die heeft als basis gediend voor een kwalitatief beter en gedragen ontwerp.”

Voor de analyse is de landschapsontwikkeling aan weerszijden van de rivier in kaart gebracht. “De historie van het gebied gaat veel verder dan de laatste 100 jaar. Als je verder kijkt zie je de verschillende lagen van de geschiedenis terug in het gebied. De IJssel is omstreeks het jaar 900 uitgegroeid van een klein riviertje tot een rivier met meerdere hoofdgeulen. De historische gelaagdheid die de ruimtelijke structuur van Zutphen kenmerkt, is eveneens in deze periode begonnen. Rivier en gezichtsbepalende ontwikkeling gaan dus al langer dan een millennium hand in hand. Daarom bestrijkt dit onderzoek deze uitzonderlijk lange periode.”

‘Als je naar de historische structuren kijkt en die vervolgens als uitgangspunt neemt, worden ontwerpen kwalitatief beter, én breder gedragen door inwoners’

Ellen Vreenegoor van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed pleit al jaren voor cultuurhistorie als uitgangspunt voor ruimtelijke opgaven. “Nederland verandert voortdurend. We staan voor grote opgaven zoals waterveiligheid, hittestress en droogte. Dat we daarmee aan de slag moeten is evident. Maar áls je dat dan doet, doe het dan met kennis van het verhaal van die plek. Kennis vooraf zorgt voor een beter ontwerp. Je zult zien dat als je naar de historische structuren kijkt en die vervolgens als uitgangspunt neemt, dat ontwerpen kwalitatief beter worden, én breder gedragen door inwoners.”

Op de juiste plaats

Koning beaamt die aanpak. “Inwoners zijn heel betrokken. En we betrekken ze ook graag. Voor de horeca aan de kade hebben we een wedstrijd uitgeschreven bijvoorbeeld.” In het oorspronkelijke ontwerp was de kiosk op de kade geplaatst. “Dankzij de cultuurhistorische analyse zagen we dat dat de zichtlijn op de IJssel doorbrak. Deze kiosk is nu verplaatst.”

Een ander element dat verplaatst wordt, is het oorlogsmonument. “Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn hier aan de kade mensen geëxecuteerd. We willen het monument verplaatsen naar de werkelijke plek waar dit heeft plaatsgevonden, enkele meters van de plaats waar het nu ligt. Daarvoor zijn we in gesprek gegaan met de nabestaanden. Dat waren bijzondere gesprekken. De gebeurtenissen weerklinken nog steeds, zijn nog steeds voelbaar. We willen recht doen aan het verhaal door het monument te verplaatsen naar die plek.”

Ook de Berkel krijgt een ‘nieuwe’ monding. “Van oudsher mondt de Berkel hier uit in de IJssel”, zegt Koning, wijzend naar de brug bij de Berkelkade. In het verleden is de Berkel verlegd en is door het Berkelpark gaan stromen. “Langs de Berkelkade wordt de kademuur hersteld en de brug op de IJsselkade over de Berkel wordt vervangen.”

Ik vind het ontzettend belangrijk dat de materialen die we gebruiken in evenwicht zijn met het gebied’

Synergie met de omgeving

Volgens planning zijn de werkzaamheden aan de IJsselkade in juli 2018 klaar. “We moeten nog een deel waterkering. Het gaat om platen van 6 meter lang die we de grond in stampen. Daarna worden die afgewerkt.” De afwerking gebeurt met ouderwets metselwerk. Koning: “Ik vind het ontzettend belangrijk dat de materialen die we gebruiken in evenwicht zijn met het gebied. We gebruiken bijvoorbeeld staal in de afwerking van de groenstroken. Dat zorgt voor synergie met het staal van de IJsselbrug. De waterkering wordt afgewerkt met bakstenen die de verbinding maken met de originele vestingmuur. Om die reden werken we de kering ook af met een licht schuine afloop. Net als de vesting.”   

Buitendijks wordt niet alleen ingericht voor wandelen en recreëren, maar ook het fietspad ligt hier. Aan de andere kant van de waterkering is het overige wegverkeer. Ook zijn er nog parkeervakken. “Zo hebben we het fietsverkeer veel veiliger gemaakt.” In 2019 wordt het laatste deel van de buitendijkse kade aangepakt. Dan zit de grootschalige ontwikkeling van het gebied erop. Koning is nu al trots dat hij deel van het projectteam mocht zijn. “Dit is echt een aanwinst voor de stad.”

De cultuurhistorische analyse van de IJsselkade werd mede mogelijk gemaakt door het programma Erfgoed en Ruimte van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Dit programma verbindt erfgoed aan hedendaagse, ruimtelijke opgaven. Kennis van de historie van de plek zorgt voor kwalitatief betere plannen. Met gebiedsgerichte erfgoedzorg geven we de toekomst een verleden.