Tijdlijn van het Nederlandse waterlandschap

We hebben een lange traditie in omgaan met water. Dat zit diep verankerd in onze cultuur. Met vallen en opstaan hebben we geleerd water buiten de deur te houden en het tegelijkertijd maximaal te benutten. Nieuwe technieken en materialen pasten we, op steeds grotere schaal, toe. Dat heeft ons landschap door de eeuwen heen ingrijpend veranderd en veel ingenieuze bouwwerken opgeleverd. Onze kennis op watergebied werd een exportproduct waarmee we andere landen helpen om nieuw land te winnen en overstromingen te voorkomen. Nu het klimaat verandert, staan we aan de vooravond van een nieuw tijdperk van samen leven met water. Laat ons rijke verleden een inspiratiebron zijn voor de oplossingen van morgen.

De 9000 jaar oude geschiedenis van ons land met water begint als het landijs smelt, wat ons de Noordzee, de Zuiderzee, moerassen en waterplassen oplevert. De geschiedenis die volgt, kent vele gezichten. We bouwen dijken en dammen om ons te wapenen tegen het water, maar steken ze weer door om ons te wapenen tegen de vijand; water wordt een verdedigingsmiddel.

Water slimmer af

We zijn water ook slimmer af door meren droog te malen en zo land te creëren. Vanaf 1824 worden rivieren rechtgetrokken, kribben aangelegd, de dijken verhoogd, en kanalen gegraven en van sluizen voorzien, zoals het Noord-Hollands Kanaal en de Zuid-Willemsvaart.

Het legt ons niet altijd windeieren. Stormvloeden teisteren de kust en door slecht onderhoud zijn veel dijken zwak. De watersnoodramp van 1916 vormt de aanleiding voor de inpoldering van de Wieringermeer (1925) en de aanleg van de Afsluitdijk (1932). De Zuiderzee wordt afgesloten en wordt als IJsselmeer het grootste zoetwatermeer van Europa.

Van dijkverbreding naar rivierverruiming

Anno nu leven we nog steeds met water, hoewel de perspectieven over hoe we dat doen wel wat bijgesteld zijn. We gaan terug naar een situatie waarin we met het water proberen samen te leven, in plaats van het te beheersen. Het programma ‘Ruimte voor de Rivier’ is van grote betekenis geweest in die omslag in het denken. Het accent verschuift van dijkverbetering naar rivierverruiming met aandacht voor een aantrekkelijke leefomgeving.

Aanpassen aan de natuur

De rechtgetrokken rivieren krijgen weer een bredere en natuurlijkere bedding. Nieuwe terpen maken van laaggelegen polders een veilige plek om te wonen. Nederland heeft eerder bewezen dat ze zich aan veranderingen met water kan aanpassen. De nieuwe nevengeul in de Waal bij Nijmegen is een goed voorbeeld van de soms forse ingrepen die in het landschap worden gedaan. Ontwerpen met land en water, daar zijn we goed in.

Publicatie 'Tijdlijn Nederland Waterland'

Met de publicatie tijdlijn Nederland Waterland heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed in beeld gebracht hoe ons waterrijke landschap is geworden tot wat het nu is. Gebruik hem gerust als inspiratiebron om de (lokale) karakteristieken van het waterrijk gebied van uw opgave in beeld te krijgen. Bij de tijdlijn is ook een handreiking ontwikkeld, waarin langs drie strategiën mogelijkheden zijn uitgewerkt om cultuurhistorie mee te nemen in in waterveiligheidsprojecten: door het bestaande te behouden, in te passen of te transformeren.